Op de Nieuwe Keizersgracht 20 woonden zeker 11 personen die de oorlog niet hebben overleefd.
Jozef Tafelkruijer, koopman
9 september 1880 – Auschwitz, 12 november 1942 – 62 jaar
Gozina Tafelkruijer-Snatager
16 juli 1876 – Sobibor, 4 juni 1943 – 66 jaar
Flora Clara Tafelkruijer
1 juni 1911 – Sobibor, 28 mei 1943
Eén zoon heeft de oorlog overleefd.
Hartog Bing, reiziger
27 september 1898 – Sobibor, 4 juni 1943
Rachel Bing
19 september 1901 – Sobibor, 4 juni 1943
Klara Bing
16 januari 1938 – Sobibor, 4 juni 1943
Sara Bing
15 november 1933 – Sobibor, 4 juni 1943
De foto van Sara Bing duikt op in 2012. Over haar en haar familie wisten we niet meer dan geboorte en sterfdata en dat ze aan de Nieuwe Keizersgracht 20′ woonde. Nu is er een gezicht bij. De foto komt van mevr. C. Steinmetz-Aldewereld. Via een van de betrokken vriendinnen van het huis, werd zij herinnerd aan haar ‘kleuterschooltje’, gevestigd op de Nieuwe Keizersgracht 54 van de stichting ‘Kennis en Godsvrucht’.
Marianne Eva Bing-del Canho
25 februari 1906 – Sobibor, 4 juni 1943
Gabriël van Gelderen, bode
12 augustus 1909 – Sobibor, 4 juni 1943
Gabriël van Gelderen op Joods Monument
Mathilda van Gelderen-Vorst
30 augustus 1903 – Sobibor, 4 juni 1943
Mathilda van Gelderen-Vorst op Joods Monument
Rachel Leger
7 februari 1917 – Auschwitz, 31 januari 1944, 26 jaar
Andere bronnen
- De familie Tafelkruijer op Joods Monument
- De familie Bing op Joods Monument
- De familie Van Gelderen op Joods Monument
Over Tafelkruijers en Tuinhuizen
“Eind jaren 70 zochten we met een groep een groot pand om te gaan samenwonen. Eén ding wisten we zeker, we zouden niet van een huisjesmelker kopen.” Aan het gezicht van Suzanne Rodrigues Pereira valt af te lezen dat dit juist wel is gebeurd. Nieuwe Keizersgracht 20, door kamerverhuur uitgewoond, was groot, verwaarloosd en betaalbaar, precies wat ze zochten. Nu herinnert niets meer aan dat tamelijk recente verleden, de grote woonkamer aan de voorkant ademt met houten vloer, lange houten tafel en volle boekenkasten een ambachtelijke sfeer uit vroeger tijden. De woongroep is allang uit elkaar, Suzanne is gebleven en bewoont met haar man de beletage en het souterrain, hun dochter groeide hier op. De woonkamer gaat aan de achterkant over in een lange woonkeuken, daarachter is de serre, aangebouwd in 1927, en via een buitentrap kom je in de tuin. Nog is de rondleiding niet klaar. Achterin de tuin staat het tuinhuis. In al zijn vergane glorie staat het te pronken in de zon.
Het tuinhuis roept herinneringen op aan de historie van het huis en de directe omgeving. In de eerste jaren dat Suzanne hier woonde, besefte ze niet dat het verleden van de buurt zo verbonden was met haar eigen familiegeschiedenis. Ook had ze geen idee dat het tuinhuis misschien niet alleen maar tuinhuis is geweest. Wonderlijk genoeg kende ze Joseph Tafelkruijer al uit de verhalen van haar vader, die voor de oorlog regelmatig in dit huis was geweest om zaken met hem te doen. “Vanaf het eerste moment dat ik hier ging wonen, wist ik al dat het pand van Tafelkruijer was geweest en dat het gezin in de oorlog was weggehaald.”
Een tijd geleden begon ze aan een speurtocht die in korte tijd de ene na de andere verrassing opleverde. Zo ontdekte Suzanne dat dit deel van de gracht behalve als Jodengracht ook bekend stond als Moordenaarsgracht (er was ooit een moord gepleegd). Vanwege het ruime aandeel Portugese Joden dat hier woonde werd dit stukje gracht bovendien in de 18e eeuw de Portugezengracht genoemd. Dit verhaal trok Suzanne na in het archief van de Kwijtscheldingen, 1563–1803. Van de 256 namen van bewoners van de gracht tussen Amstel en Weesperstraat blijken er in die periode 105 Portugees te zijn. Aanleiding om het onderzoek diepgravender te aanpakken is het onverwachte bezoek dat zich begin dit jaar aandient. “Op een zondagavond gaat de bel en staat er een onbekende man op de stoep die mij vertelt dat hij als jongen van een jaar of negen hier in 1943 met zijn ouders kwam wonen, de vorige eigenaar en alle bewoners waren halsoverkop gedwongen richting Duitsland vertrokken.” Deze man, Chiel Smit geheten, kan Suzanne bijzondere details vertellen over de familie Tafelkruijer, tot ver na de oorlog eigenaar van het pand.
Nader onderzoek in het Stadsarchief laat de betrokkenheid van drie generaties Tafelkruijer bij de Nieuwe Keizersgracht en het pand op nummer 20 zien. Grootouders Meijer en Clara Tafelkruijer, geboren midden 19e eeuw, krijgen tussen 1875 en 1890 negen kinderen en wonen tussen 1905 en 1925 op de Nieuwe Keizersgracht 68. In 1922, na het overlijden van de oude Meijer, koopt zoon Joseph het pand op nummer 20 en gaat zaken doen vanuit het souterrain, zijn zus Vrouwtje, modiste van beroep en weduwe van Samuel Hammel, gaat op de eerste verdieping, boven de zaak van haar broer wonen. Als na een paar jaar Vrouwtje Tafelkruijer in het familiehuis op nummer 68 gaat wonen, betrekken Joseph en Rachel de la Fuente de eerste verdieping van nummer 20, samen met hun dochters Gracia en Klara, ieder met man en kinderen. En op de tweede verdieping woont Abraham Goud bij zijn dochter en haar man Is de Vries, al komt hij in 1941 te overlijden in het om de hoek gelegen Israëlitische Oude Mannen en Vrouwenhuis in de Nieuwe Kerkstraat. Ook tussen andere families die het pand bewonen, bestaan allerlei dwarsverbanden. Zo volgen tussen 1911 en 1940 meerdere generaties van de families Querido en Slap, van Weezel en Sjouwerman elkaar op. Zusters met zwagers, ouders met (schoon)zonen, als ware woongroepen avant la lettre.
Veel bewoners zijn werkzaam in de diamanthandel en diamantindustrie: zij staan te boek als diamantbewerker, -slijper, commissionair in diamant of diamantair. Over een van hen, Hijman Slap (1905-1944), die begin jaren dertig op de eerste verdieping woont, vermeldt het Digitaal Monument: “Slap werd gerekend tot de zogenaamde “diamantmannen”. Deze mannen hadden veel diamant ingeleverd om een sperre te krijgen. Omdat de diamantindustrie moest doorgaan, werden aanvankelijk alleen de vrouwen en kinderen als “gijzelaars” naar Westerbork gestuurd. Later in 1943 volgden ook de mannen. In 1944 werden iedereen naar Bergen-Belsen getransporteerd.” Hijman Slap overleed in Saschenshausen, 41 jaar oud.
Terug naar de familie Tafelkruijer: Joseph (1880-1942) en zijn vrouw Gozina Snatager (1876-1943) krijgen een dochter, Flora (1911-1943) en zoon Meijer (1913- 2007?) die vernoemd wordt naar zijn opa. Meijer zou volgens oud-bewoner Smit bij de buren op nummer 22 zijn ondergedoken, samen met een rabbijn. Ook heeft Meijer verzetswerk gedaan, na de oorlog is hij geëerd met het Verzetsherdenkingskruis. Als enige het gezin overleeft Meijer de oorlog en zet daarna het bedrijf van zijn vader voort, al woont hij elders. Een aanwijzing dat de Tafelkruijers orthodox waren, blijkt uit de mezoeza’s die aan de deurposten waren aangeslagen en uit de vondst van de Hebreeuwse boeken die na het vertrek van Meijers bedrijf in het huis tussen allerlei rommel zijn achtergebleven. Ook laat Suzanne me de lege plek in de gang naast de buitendeur zien waar zij het gebedsrolletje vond dat ooit in de daar aangebrachte mezoeza huisde.
Chiel Smit werpt bovendien nieuw licht op het tuinhuis. Meijer heeft hem verteld dat de ruimte door Flora, de zus van Meijer, bewoond werd, en in het najaar tijdens Soekot dienst deed als loofhut waar de familie met vrienden een week lang de maaltijden gebruikte. Een goede loofhut heeft een dak van takken met loof en een onbelemmerd zicht op de hemel, zodat de sterren ‘s nachts te zien zijn. Of het dak van het tuinhuis aan deze voorwaarde voldeed is niet meer na te gaan, al is het einde van deze zoektocht nog niet in zicht. Tips en suggesties zijn welkom, opdat ook het tuinhuis in oude glorie hersteld kan worden. Al dit speurwerk heeft er in elk geval voor gezorgd dat Suzannes band met haar huis en met haar Portugees-joodse geschiedenis is versterkt.
Denise Citroen
25 oktober 2009
